ویدیو آرت، رسانهای مستقل
تورج خامنهزاده
شناخت و بررسی ویدیو آرت به عنوان رسانهای مستقل در میان هنرهای جدید بصری نیازمند نزدیک شدن به مفاهیم تکنولوژیک و شناخت سبکها و گونههای مختلف آن در کنار دیدن آثاری است که در این سالها از ابتدای پیدایش این هنر شکل گرفتهاند. در این مطلب تنها خلاصهای با هدف آشنایی و ورود به دنیای ویدیو آرت ارایه میشود.
شاید بتوان تولد ویدیو آرت را با ارایه اولین دوربینهای قابل حمل سونی در دهه 60 همزمان دانست. سیستم قابل حمل و ارزانی که قرار بود جایگزین دوربینهای گران قیمت تصویربرداری که تنها در اختیار ایستگاههای تلویزیونی قرار داشت، شود و پاسخگوی نیاز طبقه وسیعی از اجتماع باشد. اولین اثر ویدیو آرت منسوب به نام جون پایک در سال 1965 است. نام جون پایک که پیشتر یک دانشجوی رشته موسیقی الکترونیک بود، با خرید دستگاه ویدیو قابل حمل سونی از فروشگاه موسیقی لیبرتی تصمیم به تغییر مسیر برخی از توجهات ترکیب موسیقی الکترونیک به پهنه ویدیو را گرفته بود. پایک با یکی از دوستانش ماهها کار کردند تا سیزده دستگاه تلویزیون مستعمل و سیاه و سفید را سیم کشی کنند و نتیجه کارشان را در گالری پارتاس در ووپرتال آلمان غربی که احتمالا نخستین نمایشگاه هنر ویدیو بود، نشان دهند.
آن چه بینندگان سرگشته هنری میدیدند، کاملا بی شباهت به هر تصویری بود که از دستگاههایشان در خانه دریافت میکردند. در واقع، اگر تلویزیونهای آنها مانند دستگاههای پایک کار میکرد، حتما تعمیرکار را خبر میکردند. هیچ یک از دستگاهها عادی کار نمیکرد. بعضی چنان ماهرانه به کار افتاده بودند که علامتهای پخش شده را به تصاویری از شکل افتاده و کج و معوج، تغییر شکل دهند. دستگاه دیگری که میکروفنی به آن قلاب شده بود، با توجه به صداهای گالری تصویری پخش میکرد و همه اینها و تضاد شدیدشان با سر خون آلود گاو نری که در آستانه ورودی درب گالری نصب شده بود، این نمایشگاه را به یک نمایشگاه جنجالی و بی سابقه تبدیل کرد.
و اما ویدیو آرت؛ ویدیو آرت بر خلاف آن که هنوز عدهای از منتقدان آن را شاخهای از سینما یا نوعی سینمای تجربی میدانند، رسانهای کاملا مستقل است که در سالهای اخیر به سرعت رشد کرده و توانسته به طور مطبوعی مجموعهداران آثار هنری و مشتاقان ویدیو را به خود جلب کند. بد نیست بدانید یکی از برجسته ترین مجموعهداران آثار ویدیو آرت کسی نیست جز پیتر نورتن (بنیانگذار نورتن آنتی ویروس). نورتن در طبقه چهلم برج ترامپ نیویورک زندگی میکند. او در این مکان مجموعهای کامل از ویدیو آرتها از سرتاسر جهان را جمع آوری کرده است و به طرز کاملا مبتکرانهای تعداد متفاوتی از فرمهای مختلف ویدیو آرت را روی تلویزیونها و مانیتورهای تعبیه شده در جای جای خانه یا به عبارتی موزهاش، حتی در حمام به نمایش می گذارد.
ویدیو آرت به راحتی از عکاسی، سینما، اجرا، موسیقی، محیط ارایه و حتی بازخورد مخاطب بهره میبرد که این رهایی و آزادی فوقالعادهای را برای هنرمند به همراه دارد. به طور دقیقتر میتوان گفت ویدیو آرت دادههای صوتی و تصویری را شامل می شود که ذخیره، پخش و بازخورد اطلاعات در آن بسیار گوناگون است. این دادهها در بسیاری از موارد در زمان جاری، زمان متوقف شده، تسریع شده، به عقب برگردانده شده، زمان واقعی و یا زمانی مجهول معنا می یابند و گاه بازخوردهای مخاطب نیز در روند شکلگیری آن مؤثراند.
با وجود تشبیهات همسو و روابط نزدیک ویدیو آرت با سینما، کماکان ویدیو آرت فیلم نیست. ویدیو آرت ممکن است از بازیگر استفاده نکند، ممکن است دیالوگ نداشته باشد، ممکن است روایت یا طرح مشخصی نداشته یاشد و یا به طور کلی به قراردادهای معمول و تعریف شده در سینما پایبند نباشد. و این تفاوت مهم در مواردی که تشخیص در هالهای از ابهام فرو میرود، میتواند راهگشا باشد.
جنبههای گوناگونی باعث پرداختن هنرمندان در دورههای مختلف به ویدیو آرت بوده است. به هم ریختن انتظارات بیننده که در سینمای متعارف برایش شکل گرفته بود و به نقد کشیدن تلویزیون که گزینشگر بخشی از واقعیت به نحوی است که تشخیص مرز میان واقعی و جعلی را برای مخاطب ناممکن می سازد و مخاطب را با ارایه مجموعهای پیچیده از همه چیز دچار نوعی کرختی و بی حسی زیبایی شناسانه میکند را میتوان از اهداف اولیه هنرمندان ویدیو آرت دانست.
علیرغم ورود ویدیو آرت به دنیای دیجیتال و جایگزین شدن هارد دیسکها، CD Rom ها، DVD ها، Solid State ها و ... با نوار ویدیو هنوز هم اصطلاحات ویدیو تک کاناله (Single Channel)، ویدیو چند کاناله (Multi Channel)، ویدیو اینستالیشن (Video Installation)، ویدیو اجرا (Video Performance)، ویدیو نظارت (Surveillance Video)، ویدیو محاوره (Interactive Video) و Mixed-Media متداولاند و به کار میروند. قطعا اصطلاحات نو این رسانه در حال حرکت نیز همراه با تئوریهای جدید شکل خواهند گرفت.
همان طور که پیشتر نیز اشاره شد، بررسی دقیقتر این رسانه مجال بیشتری میطلبد که در این مختصر نمیگنجد. اما برای آشنایی بیشتر علاقهمندان به این هنر، در انتها فهرست تعدادی وب سایت مفید ارایه میشود. امید است بتواند دریچهای جهت ورود به این عرصه بگشاید.
منابع:
- گرایشهای معاصر در هنرهای بصری، نوشته هوارد جی اسماگولا، ترجمه فرهاد غبرایی، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1381
- جهانی شدن و هنر جدید، نوشته ادوارد لوسی اسمیت، ترجمه دکتر سمیع آذر، تهران، مؤسسه فرهنگی و پژوهشی، چاپ و نشر نظر، 1382
- مجموعه مقالات چاپ شده در باب ویدیو آرت به قلم علی بخشی در دو هفتهنامه هنرهای تجسمی تندیس، شماره های 66، 67، 68
- و منابع اینترنتی که در فهرست زیر تعدادی از آنها ذکر شده است.
· (www.videoart.net)
· (www.vdb.org)
· (www.videographe.qc.ca)
· (www.art-video.org)
· (www.post-videoart.com)
· (www.artaviva.com)
· (www.eai.org/eai)
· (www.perpetualartmachine.com)
· (www.interversion.org)
· (www.glare.ws)
· (www.videoart.ch)
· (www.videoartworld.com)